محمد حسن خان اعتماد السلطنه
504
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
در 1268 چون ادارهء دار الفنون از جهت جنبهء نظامى آن به عزيزمكرى سردار كل محول شده بود او از طرف خود محمد خان را بدان كار گماشت . لقب « اوتول خان رشتى » كه در افواه عوام معروف است مربوط به اين خانواده است . مخبر الدوله ، عليقلى خان ( ص 42 - ص 19 چاپ اول ) پسر بزرگ رضا قلى خان هدايت امير الشعراء كه در 1245 در شيراز متولد شد و در يازده سالگى همراه پدر به طهران آمد و در 1264 حاكم فيروزكوه شد . در 1267 همراه پدر خود كه به سفارت خوارزم فرستاده شده بود به آن شهر رفت و در 18 محرم 1268 بازگشت . در موقع افتتاح دار الفنون از شاگردان بود اما به زودى ترك تحصيل گفت و به عنوان كتابدار استخدام شد زيرا زن و فرزند داشت و وضع او با تحصيل در مدرسه مغاير بود . در 1275 براى كشيدن تلگراف در دستگاه عليقلى ميرزا وارد شد . سيمكشى از طهران تا كرج و زنجان به عهدهء او واگذار شد و بعدا تا تبريز ادامه يافت و اولين تلگرافى كه از تبريز مخابره شد خبر طلاق دختر اعتضاد السلطنه بود . عليقلى خان مدتى تلگرافچى بود و چندى نيز تحويلدار تلگرافخانه . در 1276 هجرى قمرى به منصب سرهنگى تلگراف و رياست كل تلگرافخانههاى ايران نايل و نايب دوم وزير علوم شد و در 1286 ملقب به مخبر الدوله گرديد . در سفر اول شاه به اروپا ( 1290 ) جزو همراهان شاه بود . در 1291 امور تلگرافخانهها مستقيما بهطور امانى به او واگذار شد و بعدا بهطور مقاطعه و او از سال 1293 به وزارت تلگراف منصوب شد و داراى عنوان جنابى شد . در 1298 پس از درگذشت عليقلى ميرزاى اعتضاد السلطنه ، مخبر الدوله با داشتن سمت وزارت تلگراف وزير علوم نيز شد و سال بعد وزارت معادن نيز به او داده شد . در 1302 كوتاه مدتى وزير تجارت هم شد ولى استعفا داد و دوباره در 26 ربيع الاول به اين سمت رسيد . در سفر سوم شاه به اروپا نيز از همراهان شاه بود . وى به واسطهء احداث خط تلگرافى هند و اروپ و ورود مأمورين تلگراف انگليسى به ايران با انگليسها طبعا روابطى پيدا كرد و مجموعا شخصى بود كه به قول اعتماد - السلطنه مىخواست « . . . آسوده و بىدردسر فارغ از زحمت و ضرر در عمارت مزين خود بنشيند . خوش بخورد و خوش بنوشد . نرم بيفتد و گرم بپوشد ، اندوختهء وافر و مايهء متكاثر خود را به عيش صرف نمايد . نه عقب كسى برود و نه كسى دنبال او بيايد . . . » و در اين رويه هم موفق شد . در جمادى الثانيه 1314 پس از عزل امين السلطان اندك مدتى مخبر الدوله رياست ضرابخانه و خزانه و وزارت داخله را هم به دست آورد و سرانجام در روز 15 صفر 1315 در هفتاد سالگى بدرود حيات گفت و در تكيهء هدايت نزديك قبر پدرش به خاك